Metal işleme sıvılarında iş sağlığı ve güvenliği: maruziyet, sınır değerler ve kontrol

Metal işleme sıvıları talaşlı imalatın en yaygın kimyasal maruziyet kaynağıdır. Riskin tamamı akut zehirlenme değil, yıllara yayılan deri ve solunum yolu hastalıklarıdır. Sıvı seçimi ve bakımı ayrı konulardır; kesme sıvısı türleri ve sıvı bakımı makalelerinde ele alınır.

1. Maruz kalma yolları

Üç yol belirleyicidir.

Deri teması. En yaygın maruziyet biçimidir. Parça alma, takım değiştirme, ölçüm, tezgâh temizliği ve sıvıya doymuş bez veya eldivenle çalışma sırasında oluşur. Su bazlı emülsiyonların pH değeri tipik olarak 8,5–9,5 aralığında tutulduğundan sıvı hafif alkalidir ve derinin lipit tabakasını çözer. Metal talaşı ise mekanik tahriş ve mikro çizik oluşturarak kimyasalın deriye geçişini kolaylaştırır.

Aerosol soluma. Kesme bölgesinde sıvı iki mekanizmayla havalanır. Birincisi mekanik püskürmedir: dönen takım ve fışkırtma basıncı sıvıyı damlacıklara ayırır. İkincisi buharlaşma ve yeniden yoğuşmadır: sıcak yüzeyle temas eden sıvı buharlaşır, soğuk hava içinde çok ince damlacıklar olarak yoğuşur. İkinci mekanizmanın ürettiği damlacıklar daha küçük olduğundan akciğere daha derin ulaşır. ISO 7708'de tanımlanan torasik fraksiyon, 10 µm'de %50 kesim noktasına sahip olan ve gırtlağı geçebilen partikül kütlesini tanımlar; metal işleme sıvısı ölçümünde esas alınan fraksiyon budur.

Buhar ve gaz. Düz yağların ve bazı katkıların ısındığında verdiği hidrokarbon buharı, formaldehit vericisi biyositlerden açığa çıkan formaldehit ve mikrobiyal bozunma ürünleri bu başlıktadır. Aerosolden ayrı ölçülür ve kokusuz olmaları maruziyetin yokluğu anlamına gelmez.

2. Sağlık etkileri

İrritan kontakt dermatit metal işleme sıvılarına bağlı en sık görülen meslek hastalığıdır; OSHA'nın iyi uygulama el kitabı, maruz kalan çalışanların %14–67'sinin dermatit gelişimi açısından risk altında olduğunu bildirir. Aralığın bu kadar geniş olması, ölçüm yöntemi ve sıvı türü farklarından kaynaklanır. Hipersensitivite pnömonisi seyrek ancak ciddi bir tablodur; aynı el kitabında son dönem HP salgınlarının sentetik, yarı sentetik ve suda çözünen yağ esaslı sıvıların aerosolleriyle ilişkilendirildiği belirtilir. HP olgularının tek kişide değil aynı tezgâh grubunda kümelenmesi, sorunun kişisel değil sistemik olduğunu gösterir ve sıvı sisteminin tümüyle boşaltılıp temizlenmesini gerektirir.

Tablodaki en kullanışlı ayırt edici işaret sondan bir öncekidir: solunumsal şikâyetlerin izin dönemlerinde düzelip işe dönüşte tekrarlaması mesleki astımın en güçlü uyarısıdır ve iş yeri hekimine bildirilmesi gerekir.

3. Sınır değerler ve neyi kapsadıkları

Bu alandaki en yaygın hata, farklı kurumların değerlerini birbirinin yerine kullanmaktır. Değerler aynı maddeyi, aynı fraksiyonu ve aynı referans süresini tanımlamaz.

Ayrımlar şöyledir. NIOSH önerisi doğrudan metal işleme sıvısı aerosolünü hedefler ve su karışımlı emülsiyonlar dâhil bütün kategorileri kapsar; torasik fraksiyon esas alındığı için akciğere ulaşan kütleyi ölçer. NIOSH'un analitik yöntemi (NMAM 5524) bu amaçla geliştirilmiştir. OSHA'nın 5 mg/m³ değeri ise mineral yağ sisi için tanımlıdır; su bazlı sentetik bir sıvının aerosolü bu tanıma tam oturmaz ve pratikte çok daha gevşek bir eşik oluşturur. ACGIH değeri de mineral yağ temellidir ve metal işleme sıvısına özgü değildir.

HSE'nin yaklaşımı farklıdır. EH40/2005 iş yeri maruziyet sınır değerleri listesinin güncel sürümünde ne metal işleme sıvısı sisi ne de mineral yağ sisi için tanımlı bir WEL yer alır. HSE'nin metal işleme sıvılarına ayrılmış rehber sayfaları da sayısal bir eşik vermez; bunun yerine COSHH mevzuatı kapsamında maruziyetin makul ölçüde uygulanabilir en düşük düzeye indirilmesi, kontrol önlemlerinin muayene ve testle doğrulanması ve sağlık gözetimi istenir.

Bütün bunların pratik sonucu şudur: sayısal bir sınır değerin altında kalmak tek başına korunmuşluk anlamına gelmez. Değerler farklı maddeleri ve farklı partikül fraksiyonlarını tanımlar; WEL bulunmayan bir maruziyette de kontrol yükümlülüğü ortadan kalkmaz.

4. Kontrol hiyerarşisi

Kişisel koruyucu donanım hiyerarşinin en alt basamağıdır ve mühendislik kontrollerinin yerini almaz. OSHA'nın el kitabı, solunum koruyucunun ancak mühendislik ve çalışma yöntemi kontrolleri yetersiz kaldığında devreye alınmasını ve ortamda metal işleme sıvısı gibi yağ esaslı aerosoller varsa R veya P serisi filtre seçilmesini belirtir; yağ içermeyen aerosoller için tanımlı N serisi filtre bu ortamda uygun bulunmaz. Eldiven ve diğer koruyucu donanımın ise temas edilen kimyasala karşı dirençli ya da geçirimsiz olması gerekir.

Dönen takımın bulunduğu bölgede eldiven kullanımının kendisi bir kapılma riskidir. Bu nedenle eldiven, tezgâh çalışırken değil; temizlik, sıvı ikmali, parça yıkama ve bakım işlerinde kullanılır.

5. Cilt koruması ve kişisel hijyen

Eldiven malzemesi seçiminde nitril tercih edilir. Mevzuat belirli bir malzeme adı vermez; temas edilen kimyasala karşı dirençli ya da geçirimsiz olma koşulunu arar. Yağ ve yağ esaslı karışımlara karşı direnci nedeniyle bu koşulu uygulamada en yaygın karşılayan malzeme nitrildir. Doğal kauçuk (lateks) hem yağ esaslı sıvılara karşı yetersiz direnci hem de kauçuk proteinlerine bağlı alerji riski nedeniyle tercih edilmez. Malzeme kararı her zaman ürünün güvenlik bilgi formundaki 8. bölüm ve eldiven üreticisinin geçirgenlik verisiyle birlikte verilir. Eldivenin içi ıslandığında koruma tersine döner; sıvı deri üzerinde kapalı ortamda beklediği için tahriş artar, bu nedenle ıslanan eldiven derhal değiştirilir.

Bariyer kremi tek başına koruma yöntemi değildir; eldivenin yerine değil, yanında kullanılan tamamlayıcı bir önlemdir. Vardiya sonrası nemlendirici uygulanması derinin bariyer işlevini geri kazanmasına yardımcı olur. Ellerin çözücü veya benzin türevleriyle temizlenmesinden kaçınılması, sıvıya doymuş bezlerin cepte taşınmaması ve iş kıyafetinin düzenli değiştirilmesi temel uygulamalardır. Bu önlemlerin etkinliği, düzenli deri kontrolüyle doğrulanır.

6. N-nitrozamin oluşumu ve formülasyon

Su karışımlı sıvılarda pas önleyici ve pH tamponlayıcı olarak alkanolaminler kullanılır. Ortamda nitrit bulunması hâlinde sekonder ve tersiyer alkanolaminlerle tepkimeye girerek N-nitrozodietanolamin (NDELA) oluşur. Laboratuvar çalışmalarında bu oluşumun alkali pH'ta sürdüğü, ısıtma, asitlenme ve bazı katkıların varlığında hızlandığı gösterilmiştir. NDELA, IARC tarafından insanlar için olası kanserojen (Grup 2B) olarak sınıflandırılmıştır ve su ile seyreltilmiş metal işleme sıvıları maruziyet kaynakları arasında sayılır.

Uygulamada üç kural geçerlidir. Birincisi, nitrit içeren maddelerin etanolamin barındıran sıvılara eklenmemesidir; OSHA el kitabı bunu açık biçimde belirtir. İkincisi, atölyede sonradan pas önleyici takviyesi yapılacaksa ürünün nitritsiz olduğunun güvenlik bilgi formundan doğrulanmasıdır. Bu konu pas önleyiciler ve koruyucu yağlar başlığıyla doğrudan ilişkilidir. Üçüncüsü, nitrit içermeyen ancak amin barındıran sıvıların da ortam havasındaki azot oksitlerle nitrozamin oluşturabildiğinin bilinmesi; egzoz gazı ve kaynak dumanının sıvı tanklarından uzak tutulmasıdır.

7. Güvenlik bilgi formunun okunması

Güvenlik bilgi formu (GBF / SDS) uluslararası kabul görmüş 16 bölümlü yapıya sahiptir. Bölümler tedarikçiden bağımsız olarak aynı sırayı izler; bu sayede iki ürün doğrudan karşılaştırılabilir.

Zararlılık ifadeleri "H" harfi ve üç rakamdan oluşur; örneğin deri hassaslaştırıcı etki ve göz tahrişi bu kodlarla verilir. Önlem ifadeleri "P" harfiyle kodlanır ve koruma, müdahale, depolama, bertaraf başlıklarında gruplanır. GHS/CLP sistemi dokuz piktogram tanımlar; kırmızı çerçeveli eşkenar dörtgen içinde siyah sembol biçimindedir. Metal işleme sıvılarında en sık karşılaşılanlar sağlık tehlikesi, tahriş ve çevre sembolleridir.

Güvenlik bilgi formu, sıvının seyreltilmemiş konsantre hâline aittir. Kullanım derişimindeki emülsiyonun zararlılık profili farklıdır; bu nedenle risk değerlendirmesi yapılırken tedarikçiden kullanım derişimine ilişkin bilgi istenmesi gerekir.

8. Türkiye mevzuatı, sağlık gözetimi ve kayıt

Temel çerçeve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur. Kanun, işverene risk değerlendirmesi yapma, çalışanı bilgilendirme ve eğitme, kişisel koruyucu donanım sağlama ve sağlık gözetimi yürütme yükümlülüğü getirir. Sağlık gözetimi 15. maddede düzenlenmiştir; işe giriş, iş değişikliği, iş kazası ve meslek hastalığı hâllerinde muayene zorunludur, periyodik muayene aralığı tehlike sınıfına göre belirlenir.

Kimyasala özgü yükümlülükler, Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik ile tanımlanır. Yönetmelik ikame ilkesini, maruziyetin kaynağında önlenmesini, ölçüm ve kontrol yükümlülüğünü, mesleki maruziyet sınır değerlerine uyulmasını ve kayıt tutulmasını kapsar. Sınıflandırma ve etiketleme, SEA Yönetmeliği (Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik) ile düzenlenir.

Güvenlik bilgi formuna ilişkin yükümlülük iki düzenlemede yer alır. Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik (13/12/2014, RG 29204) formun Türkçe hazırlanmasını ve belgelendirilmiş kişilerce düzenlenmesini şart koşar. KKDİK Yönetmeliğinin (Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik, 23/6/2017, RG 30105 mükerrer) 27. maddesi ise tedarikçinin, formu Ek-2'ye uygun biçimde ve belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanı tarafından hazırlanmış olarak alıcıya vermesini öngörür. Tedarikçiden alınan formun eski formatta veya Türkçe dışında olması güncelleme talebini gerektirir.

Kayıt disiplini üç başlıkta yürütülür: kimyasal envanteri ve güncel güvenlik bilgi formları; sıvı yönetim kayıtları (derişim, pH, mikrobiyal kontrol, tramp yağ, tank değişim tarihleri); sağlık gözetimi kayıtları ve ortam ölçüm sonuçları. HSE uygulamasında yerel havalandırma sistemlerinin muayene kayıtlarının beş yıl, çalışan sağlık kayıtlarının kırk yıl saklanması istenir; bu süreler kayıt sisteminin uzun ömürlü kurgulanması gerektiğini gösterir.

Kimyasal seçiminde ürün etiketi ve güvenlik bilgi formu birlikte değerlendirilir; ATH Tools kimyasallar kategorisi altındaki ürünler için de aynı doğrulama sırası geçerlidir.

Kaynaklar

• NIOSH (1998), Criteria for a Recommended Standard: Occupational Exposure to Metalworking Fluids, DHHS (NIOSH) Publication No. 98-102. cdc.gov
• NIOSH Manual of Analytical Methods, Method 5524: Metalworking Fluids (MWF), All Categories. cdc.gov
• OSHA, Metalworking Fluids: Safety and Health Best Practices Manual. osha.gov
• OSHA, Annotated PEL Tables, Table Z-1 (OSHA PEL, NIOSH REL ve ACGIH TLV karşılaştırması). osha.gov
• HSE (UK), Metalworking fluids: Information and guidance. hse.gov.uk
• HSE (UK), EH40/2005 Workplace exposure limits, Dördüncü Baskı (2020). hse.gov.uk
• IARC Monographs Vol. 77 (2000), N-Nitrosodiethanolamine. inchem.org
• Türkiye mevzuatı: 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr); KKDİK Yönetmeliği, RG 23/6/2017 – 30105 mükerrer, madde 27 ve Ek-2 (resmigazete.gov.tr); Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik, RG 13/12/2014 – 29204 (resmigazete.gov.tr).